Domen  va  hosting  nima?

2016-03-11   4349

Domen va hosting nima?

Sayt ochish, dasturlash yoki informatikaning biror yo'nlashi bilan shug'ullanadigan har qanday odam albatta "domen", "hosting", "server" kabi tushunchalarga duch keladi. Maqolada bu tushunchalar keng izohlab beriladi. ..

Saytni shaxsiy komputerimizda tayyorlab bo’lgach, uni internet tarmog’iga joylashimiz kerak. Agar internetga joylamasangiz, u holda saytingiz haqida hech kim xabardor bo’lolmaydi. Lekin, internetga joylash bilan ham ish tugamaydi, internetga kirganlar saytingizni qanday topa oladi? - degan savol tug’iladi. Shuning uchun internetga joylagan saytni odamlar topa olishi uchun imkon yaratish ham kerak, ammo bu haqda keyingiz darslarda so’z yuritamiz. Keling, avval, saytni internetga joylash haqida so’zlaymiz. Umuman olganda, saytlar internet tarmog’ida qanday joylanishi va   saytlarga qanday qilib nom tanlanishi haqida o’rganamiz.

Har qanday saytni internetga joylash uchun domen va hosting olinadi

Domen nima?

Domen – bu sayt nomi, masalan www.saytim.uz
Siz qaysidir saytga kirayotganingizda sayt nomini ya’ni domenni yozasiz. Natijada shu domen sayt joylashgan hosting va baza bilan bog’lanadi.

Domen – bu cheksiz internet ummonidagi serverlardan birida joylashgan qaysidir saytga olib boradigan manzil hisoblanadi. Aslida Siz hosting xizmatidan foydalanib, saytingizni qaysidir serverga joylashtirganingizda, saytingiz manzili (server nuqta’i nazaridan) qandaydir IP manzilga teng bo’ladi. Masalan, 192.168.162.134 Bunday IP manzilni eslab qolish qiyin.

Agar domen bo’lmaganida saytingizga tashrif buyurish uchun foydalanuvchilar saytingiz IP manzilini eslab qolishlari va brauzerlariga 192.168.162.134 deb yozish orqali saytingizga kirishlari kerak bo’lar edi. Domen afzalligi shundaki, u tushunarsiz va eslab qolish qiyin bo’lgan IP manzillarni odamlarga tushunarli, eslab qolish oson bo’lgan chiroyli sayt nomlari aylantiradi. Shuning uchun ham domen sotib olganingizda eng avvalo bu domenni hostingingiz IP manziliga ulab qo’yasiz. Shunda domen nomi saytingiz IP manzilining tarjimasi bo’lib qoladi. Har safar foydalanuvchilar o’z brauzerlarida domen nomingizni yozishsa, bu domen hostingingiz serverining IP manzilini chaqiradi va foydalanuvchiga saytingiz ko’rsatiladi!

Misol uchun, qalam.uz sayti hostingining sayt joylashgan qismi uchun IP manzili 192.168.111.222 deb hisoblaylik. Bu saytga kirish uchun foydalanuvchilarning bu IP manzilni yozishlari ularga qiyinchilik tug’dirishi mumkin. Bu o’rinda foydalanuvchilar uchun eslab qolish oson va tushunarli bo’lgan domen tanlanadi. Sayt esa quyidagi tartibda ularga yetkaziladi:

Qalam.uz -> 192.168.111.222 -> SAYT

Domen ismlarda “domen hududi” degan tushuncha mavjud. Bu hududlar saytlarning u yoki bu turga ta’luqli ekanligini ko’rsatib turadi. Hozirgi kunda eng mashxur domen ism hududlariga .com (kommersiya-tijorat saytlari), .net (internet), .info (informatsiya-ma’lumot saytlari), .edu (education-ta’lim sohasiga oid saytlar), .org (organisation-tashkilot saytlari), .gov (government-hukumat saytlari) va boshqa davlat kodi yuqori bosqichli domenlar (country code top-level domains – ccTLD) kiradi.

ccTLD domenlari qaysidir davlat nomi qisqarmasiga asoslangan domen hududlariga bo’linadi. Masalan, O’zbekiston uchun .uz domenlari, Rossiya uchun .ru domenlari, Fransiya uchun .fr domenlari va hokazo. Har bir domen hududini o’ziga tegishli bo’lgan davlat boshqaradi. Misol uchun, .uz domenlariga O’zbekistondan boshqa hech qaysi davlat ro’yxatdan o’tkazish huquqiga ega bo’la olmaydi.

Domen ismlar domen registratorlari orqali amalga oshiriladi. Har bir domen nomi faqat bir marta ro’yxatga olinishi mumkin va uning nusxalari bo’lishi mumkin emas. Masalan, siz korzonangiz sayti uchun esavdo.uz deb nom tanladingiz, Bu domenni sotib olganingizdan keyin (kelishilgan muddat davomida) boshqa hech kim bu nomga egalik qilolmaydi.

U yoki bu domenning bandligi yoki ro’yxatga olinish uchun bo’shligini tekshirish domen registratorlarining whois so’rovi yordamida tekshirilishi mumkin. O’zbekiston domen registratorlari boshlig’i ccTLD.uz hisoblanadi. Bu saytga www.cctld.uz yoki oddiygina www.whois.uz domeni orqali kirish mumkin. ccTLD.uz saytiga tashrif buyurib Siz O’zbekiston domen registratorlari haqida ma’lumot olishingiz va saytning chap tomon menyudan pastki qismida joylashgan kichik forma orqali qaysidir domenning bo’shligi yoki bandligini tekshirishingiz mumkin.

Domen nomi ro’yxatga olingandan so’ng Siz uning sozlanmalarini saytingiz joylashgan hosting IP manziliga (ular “nameserver” deb yuritiladi) mos ravishda tahrirlashingiz kerak bo’ladi. Shundan so’ng 24 soat ichida domeningiz ko’rsatilgan nameserverda joylashgan saytingizga olib borishni boshlaydi.

Hosting nima?

Har qanday sayt qaysidir serverda joylashgan bo’ladi. Sayt va unga bog’liq fayllar (rasm, video, boshqa yuklab olinadigan fayllar) uchun ma’lum hajmda joy olish kerak. Masalan, 100 MB dan bir necha GB gacha bo’lishi ham mumkin. Sizni saytingiz uchun joy ajrtaib beruvchi xizmat turiga “hosting” deb ataladi. Odatda domen beruvchi kompaniyalarda ham hosting xizmati bo’ladi. Hosting va domenni bir kompaniyadan olish ham mumkin, yoki ularni boshqa-boshqa kompaniyalardan ham olish mumkin.

Saytlar uchun hosting beruvchi kompaniyalarda katta hajmdagi maxsus serverlar mavjud. Ular tinimsiz ishlab turish orqali saytlarning ishlashini ta’minlaydi. Hosting beruvchi kompaniyalar bir vaqtning o’zida   yuzdan ortiq saytlarni o’zida saqlagan bo’lishi mumkin.

Siz internetga ulanib biror saytni ochish uchun kerakli manzilni terganingizda, dastlab, DNS (Domain Name Server) bilan bog’lanasiz. Keyin esa, DNS server tomonidan domen (sayt nomi) haqida   malumot tekshiriladi. Masalan www.qalam.uz nomli manzilni ochganingizda, dastlab DNS server orqali qalam.uz nomi haqiqatan mavjudligi va qaysi hostingda joylashgani haqida malumot olinadi, keyin ana shu hosting bilan bog’lanadi va saytga oid fayllar sizga ko’rsatiladi. Albatta, bular barchasi avtomatik tarzda bir necha soniyada amalga oshadi.

Quyidagi rasmlarda saytga kirish uchun sodir bo’ladigan jarayonlar tasvirlangan.
Bunda,
user – foydalanuvchi;
browser – saytni ochish dasturi (opera, mozilla, chrome);
webserver – sayt va uning fayllarini saqlovchi hosting.
DNS – domain name server (domenlar haqida malumotni saqlovchi server)

Yuqoridagi rasmdan ko’rinib turibdiki, internetdagi biror saytga kirish uchun sayt nomi yozilganda, brouzer (Opera, Mozilla, Chrome,....) dasturi dastlab DNS serverga murojaat qiladi va undan shu manzilning IP manzilini so’raydi. Boshqacha qilib aytganda, shu sayt qaysi hostingda joylashganini so’raydi. DNS o’zining bazasini tekshiradi va so’ralgan sayt nomini izlaydi, Agar topsa uning IP manzilini brauzerga yuboradi (ya’ni internetga kirgan odamning komputeriga saytning qayerdaligini bildiradi) Keyin esa shu vaqtning o’zida brouzer berilgan manzilga (ya’ni hosting) bilan bog’lanib undan saytning kerakli sahifasini so’raydi. Shunday qilib hosing tomonidan sayt ko’rinishlari sizning brouzeringizga yetib keladi.

Hosting xizmati uchun mo’ljallangan serverlarning ba’zi ko’rinishlari quyida tasvirlangan (rasm)

Rasm - Veb server xonalari

Xulosa qilib aytganda, Hosting – bu sayt uchun ajratilgan joy bo’lib, saytdagi malumotlarni (matn, rasm, fayllar va hokazo) o’zida saqlaydi. Uning hajmi bir necha MB (megabayt) yoki GB (gigabayt) bo’lishi mumkin. Domen yoki   hosting olish uchun internet provayderiga murojaat qilish mumkin. Domen uchun yillik to’lov to’lanadi. Hosting uchun esa har bir provayderning tarif narxlariga ko’ra bir necha oylik yoki yillik to’lov   to’lash mumkin.

O’zbekistonda domen yoki hosting beruvchi kompaniyalar (provayder yoki registrator) hozirda ko’plab shaharlarda   faoliyat yuritmaqda. Masalan:   BCC (www.bcc.uz)   , Arsenal-D (www.webname.uz)   , Active (www.active.uz) , Uzinfocom (www.uzinfocom.uz) va boshqalar

 

- - -